تنبک در گروه سازهای کوبه‌ای قرار دارد و اصطلاحا به آن ضرب هم گفته می‌شود. تُمبَک، تنبک، دمبک، دنبک یا ضَرب یکی از سازهای کوبه‌ای پوستی است و از نظر سازشناسی جزء طبل‌های جامی شکل محسوب می‌شود که از این خانواده می‌توان به سازهای مشابه مانند داربوکا در کشورهای عربی و ترکیه و همچنین زیربغلی در افغانستان اشاره کرد. این ساز از چوب درخت گردو، افرا یا توت به صورت یک تکه در 2 قسمت تنه (حجیم تر) و نفیر (باریکتر) در اندازه‌های مختلف ساخته می‌شود. طول تنبک از دهانه بزرگ تا دهانه کوچک معمولا 44 سانتی متر است. هنگام نوازندگی، تنبک را افقی به صورتی که دهانه بزرگتر رو به بیرون باشد روی ران پا ونفیر روی پای دیگر باشد می‌گذارند و با دو دست بر پوست ضربه می‌زنند. در ارکستر معمولا از تنبک‌های بزرگتر و در تکنوازی از تمبک‌های کوچکتر استفاده می‌شود.

دهانه بزرگ:

قطر دهانه بزرگ که روی آن پوست کشیده می‌شود، در تنبک ارکستر، از بیرون 32 و از داخل 27 سانتی متر است. دهانه بزرگ باید دایره کامل باشد تا صدا در تمام نقاط کناره یکسان باشد.
تنه:

 تنه به قسمت حجیم تر تنبک گفته می‌شود که طول آن در تنبک ارکستر حدود 28 و در تمبک تکنوازی 18 سانتی‌متر و تا حدی محدب است و در عرض آن شیارهایی (عاج) ایجاد می‌شوند که از لغزیدن تمبک هنگام نواختن جلوگیری می‌کنند و کار گیروس را نیز انجام میدهد.گیروس نام یکی از ادوات اتوفونیک(خونواها) لاتین است. گاه می توان در هنگام نوازندگی با کشیدن ناخن یا حلقه انگشتر روی این شیارها صدای قیژقیژمانندی ایجاد کرد.

نفیر:

نفیر یا گلو به قسمت باریکتر تنبک، بین تنه و دهانه کوچک گفته می‌شود. طول آن از تنه تا دهانه کوچک حدود 26 و قطر بیرونی آن حدود 18 سانتی متر است. تراش نفیر از بیرون استوانه‌ای شکل و از داخل مخروطی(شیپوری) است و دهانه کوچکتر شیپور به تنه متصل است.

دهانه کوچک:

 دهانه کوچک در ادامه نفیر قرار دارد که در واقع محل خروج صدای حاصل از ارتعاشات پوست توسط ضربه‌های دو دست است و قطر آن در تنبک ارکستر 22 و در تنبک تکنوازی 18 سانتی متر است.
پوست:

پوست تنبک تکنوازی به علت حجم کوچک آن نازک‌تر است و برای تنبک ارکستر از پوست ضخیم تر، کهنه و عمل آمده بز یا میش استفاده می شود. پوست را با چسب یا سریش روی لبه بیرونی دهانه بزرگ می‌چسبانند.  تنبک در همراهی با سازهای دیگر و تکنوازی و گروه نوازی سازهای کوبه‌ای قابلیت اجرا دارد. انواع تمبک، از جمله تنبک زورخانه در حجم بزرگ معمول است. تنبک  ، ساز ملودیک نبوده و در اجرای ریتم در قطعه های ضربی ارکستر و سازها را همراهی می کند.

قدمت تنبک با نام‌های پهلوی دمبلک و تنبور به پیش از اسلام می‌رسد و طبق نظر دکتر معین دمبک صورت دگرگون‌ شده همین نام است. تنبک در چند دهه اخیر پیشرفت چشمگیری کرده و به عنوان سازی تکنواز و مستقل مطرح شده است. این پیشرفت مرهون تلاش استادان این ساز است که در این میان نقش استاد حسین تهرانی به قدری اهمیت می‌یابد که از او می‌توان با عنوان پدر تنبک‌نوازی نوین ایران یاد کرد. در جهانی ساختن این ساز، مرحوم ناصر فرهنگ‌فر، مرحوم امیر ناصر افتتاح، استاد محمداسماعیلی  ، و بهمن رجبی نیز نقش مهمی داشته‌اند.

مهدی عاشوری (بردیا)

09303900305

BardiaAshoori@yahoo.com


0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *